Halk Edebiyatı -Göstermeye Bağlı Edebi Metinler: Karagöz

More
3 years 4 months ago - 3 years 4 months ago #1345 by hakan
Halk edebiyatı içinde göstermeye bağlı edebi metinler Karagöz, orta oyunu, meddah, köy seyirlik oyunları olarak sınıflandırılmaktadır. Bunlardan Karagöz oyunu ve özellikleri hakkında bilgi verelim.


Karagöz, arkadan ışıklandırılmış beyaz perde üzerine birtakım tasvirlerin (kuklaların) gölgelerini yansıtarak oynatılan temaşa çeşididir.
Karagöz aslında bir hayâl oyunudur, bu oyunun perde arka­sında hüner gösteren bir tek aktörü vardır. Bu gösteriyi yapan aktöre de hayalî ya da hayâlbaz adı verilir. Hayâlbaz oyun için perde, şem'a ve kukla (tasvir) gibi malzemeleri kullanır. Bun­ları deve derisinden ya da mukavvadan kesip boyar. Oyun­daki kişilerin hareketlerini, oyunun ritmini, kuklaların perdeye yansıtılmasını sağlayan kişidir.

Hayâlbaz, ayrıca çeşitli etnik grupların konuşmalarını taklit eder; kadın, erkek sesleri çıkarır. Bu da gösteriyor ki Karagöz oyu­nu, yetenekli bir ustanın perde arkasında yaptığı tek kişilik bir gösteridir. Hayâlbaz'a perde arkasında yardımcı olan bir kişi daha vardır. Bu kişiye yardak adı verilir. Yardak tef çalar, yeri geldiğinde perde gazeli okur.
Karagöz oyunundaki perdeye "küşteri" adı da verilir. Tasvirler ise perdeye yansıtılan Ka­ragöz, Hacivat, Zenne, Frenk... gibi kuklaların genel adıdır. Karagöz oyunundaki tüm kişiler birer tiptir, ait oldukları sosyal sınıfı temsil ederler. Oyunun hiç değişmeyen ana tipleri Karagöz ve Hacivat'tır. Diğer tipler oyuna göre farklılık gösterir.
Yazılı metne bağlı kalınmadan oynanan Karagöz oyunu, sözlü gelenek içinde yaşatılan biraz da hayâlbaz'ın bi­rikimine ve yeteneğine göre değiştirdiği birtakım hikayelerden oluşur. Karagöz oyununda amaç halkı eğlendirmek, eğlendirirken de Türk halkının gelenek, töre ve ahlak anlayışı doğrultusunda bir ibret dersi vermektir. Örneğin yalan, hırsızlık, haksızlık ve iftira gibi olumsuz şeyler oyunda kınanır, Türk halkının saygı gösterdiği değerler gözetilir, onlara bir saygısızlık yapılmaz.

• Karagöz oyununun konuları adı bilinmeyen kişilerin yüzlerce yıl öncesinde düzenlediği, hayâlbazların elinde değişe değişe günümüze kadar gelen taslak halindeki olaylardır. Bu oyunla­ra "fasıl" adı verilir. Her fasılda Karagöz ve Hacivat varken, diğer tipler değişir. Her fasıl Karagöz ile Hacivat'ın ayrı bir se­rüvenini hikaye eder.
• Karagöz oyunu dört bölümden meydana gelir. Mukaddime (gi­riş), muhavere (söyleşme) fasıl (asıl konu) ve bitiş.
Mukaddime bölümünde oyunun asıl kahramanlarından olan Hacivat, müzik eşliğinde sahneye çıkar, bir semai okur. Semai bitince "Hay... Hak!" diyerek bir "perde gazeli" söyler. Karagöz'ü kızdırıp yanına getirtecek sözler söyler, gazeller okur. Bu sözlere, kızan Karagöz perdeye çıkar ve Hacivat'ın üstüne atlar, bir kavga başlar ve Hacivat kaçar. Mukaddime bö­lümü biter.
Muhavere (söyleşme) bölümü Hacivat'ın tekrar perdeye dön­mesiyle başlar. Karşılıklı konuşmaya dayanan bu bölümde Karagöz, Hacivat'ın sözlerini yanlış anlar ve bunlara gülünç cevaplar verir. Muhavere bölümünün asıl konuyla bir ilgisi yoktur. Nüktelere ve cinaslara dayanan, seyirciyi güldürmeyi amaçlayan bir bölümdür. Bu bölüm, önce Hacivat'ın, ardından Karagöz'ün perdeden çekilmesiyle biter.
Fasıl bölümünde ise asıl olay ortaya konur. Bu bölümde oyun­cu sayısı çoğalır, bu tipler Karagöz'le konuşur, konuşmaları kendi mahallî şivelerine, geldikleri sosyal tabakaya göre yapa­rak seyirciyi güldürürler, konuşmalara zaman zaman Hacivat da katılır. Oyun bu şekilde devam edip bir yerde düğümlenir. Sonunda ya bir sarhoş ya da bir külhanbeyi sahneye dahil olur ve düğümü çözer.
Bitiş bölümünde perdede yalnızca Karagöz ve Hacivat kalır. Hacivat, olay sırasında Karagöz'ün atlattığı badirelerden dola­yı ona "geçmiş olsun" dileğinde bulunur, Karagöz ona beddua eder, Hacivat da ona beddua edince birbirlerine girerler. Böylece oyun son bulur.
Attachments:
Last edit: 3 years 4 months ago by hakan.

Please Giriş or Create an account to join the conversation.

REKLAM

Time to create page: 0.356 seconds
Powered by Kunena Forum